Ο φόβος εγκατάλειψης δεν αφορά πάντοτε μόνο τον άνθρωπο που φοβόμαστε ότι θα χάσουμε. Συχνά αφορά την ασφάλεια που μπορεί να έχουμε για την αξία και τη θέση μας μέσα στη σχέση.
Υπάρχει κάτι βαθιά ανθρώπινο και ταυτόχρονα παράδοξο στις σχέσεις που μπορεί να έχουμε. Όσο περισσότερο δεχόμαστε έναν άνθρωπο στη ζωή μας, τόσο περισσότερο νιώθουμε εκτεθιμένοι στο ενδεχόμενο να χάσουμε αυτό τον άνθρωπο από τη ζωή μας.
Όσο πιο σημαντικός γίνεται για εμάς, τόσο πιο ευάλωτοι μπορεί να νιώθουμε απέναντι σε μια ενδεχόμενη απόσταση, ίσως σε μια αλλαγή στη συμπεριφορά του, μια σιωπή ή ένα μήνυμα που αργεί να έρθει.
Κάποιες φορές, αρκεί κάτι μικρό.
Ένα διαφορετικό βλέμμα.
Ένας πιο ψυχρός τόνος.
Μια ημέρα με λιγότερη επικοινωνία.
Η ανάγκη του άλλου να μείνει λίγο μόνος.
Και ξαφνικά, μέσα μας γεννιέται η σκέψη:
«Μήπως απομακρύνεται;»
«Μήπως έκανα κάτι;»
«Μήπως δεν με θέλει πια;»
«Μήπως πρόκειται να με αφήσει;»
Ο φόβος μπορεί να εμφανιστεί πολύ πριν υπάρξει πραγματική ένδειξη ότι η σχέση κινδυνεύει. Κι όμως, τη στιγμή που τον βιώνουμε, μοιάζει απολύτως αληθινός.
Γιατί συμβαίνει αυτό;
Δεν είναι πάντοτε «υπερβολική αγάπη»
Όταν φοβόμαστε την εγκατάλειψη, είναι εύκολο να κατηγορήσουμε τον εαυτό μας.
Να πιστέψουμε ότι αγαπάμε υπερβολικά, ακόμη κι ότι εξαρτόμαστε από τους άλλους ή ότι είμαστε παράλογοι και ανασφαλείς.
Αυτές οι ερμηνείες, όμως, συνήθως περιγράφουν μόνο αυτό που φαίνεται στην επιφάνεια. Δεν εξηγούν όμως τι συμβαίνει στα βάθη της ψυχής.
Ο άνθρωπος δεν είναι πλασμένος μόνο για να συνδέεται. Είναι πλασμένος και για να αναζητά ασφάλεια μέσα από τη σύνδεση.
Από την αρχή της ζωής μας, η παρουσία των σημαντικών άλλων δεν αποτελεί απλώς πηγή αγάπης. Είναι άμεσα συνυφασμένη με τη φροντίδα, την προστασία, την ανακούφιση και τη ρύθμιση της δυσφορίας μας.
Μέσα από τις πρώτες μας σχέσεις αρχίζουμε σταδιακά να διαμορφώνουμε προσδοκίες:
«Όταν χρειαστώ κάποιον, θα βρίσκεται εκεί;»
«Μπορώ να δείξω την ανάγκη μου χωρίς να απορριφθώ;»
«Η σύνδεση παραμένει σταθερή ή μπορεί να χαθεί ξαφνικά;»
«Είμαι άξιος αγάπης ακόμη και όταν δεν είμαι τέλειος;»
Οι προσδοκίες αυτές δεν δημιουργούνται από μία μόνο εμπειρία. Διαμορφώνονται μέσα από επαναλαμβανόμενα σχεσιακά βιώματα και μπορούν να μεταβάλλονται σε όλη τη διάρκεια της ζωής.
Όταν η σχέση γίνεται τόπος ασφάλειας
Καθώς ένας άνθρωπος γίνεται σημαντικός για εμάς, δεν μοιραζόμαστε μαζί του μόνο στιγμές. Δημιουργούμε έναν συναισθηματικό δεσμό.
Η παρουσία του μπορεί να συνδεθεί με την αίσθηση ότι μας καταλαβαίνουν, μας αποδέχονται και μας στηρίζουν. Μπορεί να γίνει ένα “ασφαλές μέρος” στο οποίο επιστρέφουμε όταν είμαστε κουρασμένοι, φοβισμένοι ή ευάλωτοι.
Γι’ αυτό, όταν αντιλαμβανόμαστε ότι αυτή η σύνδεση απειλείται, δεν φοβόμαστε πάντοτε μόνο την απώλεια του συγκεκριμένου ανθρώπου.
Μπορεί να φοβόμαστε ότι θα χάσουμε μαζί του:
- την αίσθηση ότι ανήκουμε,
- τη συναισθηματική σταθερότητα που βιώνουμε κοντά του,
- το μέλλον που φανταστήκαμε,
- την επιβεβαίωση ότι έχουμε αξία,
- ή ακόμη και ένα σημαντικό μέρος της ταυτότητας που δημιουργήσαμε μέσα στη σχέση.
Ο φόβος της εγκατάλειψης, επομένως, μπορεί να είναι πολύ μεγαλύτερος από τον φόβο ενός χωρισμού. Μπορεί να αγγίζει το βαθύτερο ερώτημα:
«Αν φύγει αυτός ο άνθρωπος, θα εξακολουθήσω να είμαι ασφαλής, αγαπητός και ολόκληρος;»
Πώς ενεργοποιείται ο φόβος
Όταν έχουμε μάθει ότι η σύνδεση μπορεί να γίνει αβέβαιη, η παραμικρή αλλαγή στη σχέση μπορεί να αποκτήσει μεγάλη σημασία.
Το νευρικό μας σύστημα βρίσκεται σε αυξημένη ετοιμότητα και προσπαθεί να εντοπίσει εγκαίρως ενδείξεις απομάκρυνσης ή απόρριψης.
Αρχίζουμε να παρατηρούμε περισσότερο:
- πόσο γρήγορα απαντά ο άλλος,
- αν άλλαξε ο τόνος της φωνής του,
- αν εκδηλώνει λιγότερη τρυφερότητα,
- αν χρειάζεται περισσότερο προσωπικό χώρο,
- αν φαίνεται αφηρημένος ή συναισθηματικά απόμακρος.
Αυτό δεν σημαίνει ότι «τα φανταζόμαστε όλα». Σημαίνει ότι, όταν φοβόμαστε την εγκατάλειψη, μπορεί να δίνουμε δυσανάλογη σημασία σε αμφίσημα σημάδια, επειδή προσπαθούμε να προλάβουμε έναν πόνο που θεωρούμε πιθανό.
Το εσωτερικό σύστημα προστασίας λειτουργεί περίπου σαν να λέει:
«Αν εντοπίσω την απομάκρυνση νωρίς, ίσως καταφέρω να αποτρέψω την απώλεια.»
Η πρόθεση είναι προστατευτική. Το αποτέλεσμα, όμως, μπορεί να γίνει εξαντλητικό.
Όταν ο φόβος ενεργοποιείται, μπορεί να προσπαθήσουμε να αποκαταστήσουμε την ασφάλεια με τρόπους όπως:
- η συνεχής αναζήτηση διαβεβαίωσης,
- τα επαναλαμβανόμενα μηνύματα,
- η ανάγκη να γνωρίζουμε διαρκώς πού βρίσκεται ο άλλος,
- η ζήλια ή ο έλεγχος,
- η υπερανάλυση κάθε λέξης και συμπεριφοράς,
- η έντονη διαμαρτυρία όταν αισθανόμαστε απόσταση,
- η υποχώρηση από τις ανάγκες μας για να μη δυσαρεστήσουμε τον άλλον,
- ή η απομάκρυνση πριν προλάβει εκείνος να μας εγκαταλείψει.
Για λίγο, μια διαβεβαίωση μπορεί να μας ανακουφίσει. Αν όμως η εσωτερική ανασφάλεια παραμένει, η ανακούφιση δεν διαρκεί. Χρειάζεται νέα επιβεβαίωση, ξανά και ξανά.
Έτσι μπορεί να δημιουργηθεί ένας επώδυνος κύκλος:
Φόβος απώλειας → αναζήτηση βεβαιότητας → προσωρινή ανακούφιση → νέα αμφιβολία → εντονότερος φόβος.
Μερικές φορές, όσο περισσότερο προσπαθούμε να κρατήσουμε τον άλλον κοντά με έλεγχο ή πίεση, τόσο περισσότερο εκείνος απομακρύνεται. Η απόστασή του τότε βιώνεται ως επιβεβαίωση του αρχικού μας φόβου.
Ο φόβος δεν προέβλεψε απαραίτητα αυτό που θα συνέβαινε. Μπορεί, χωρίς πρόθεση, να συνέβαλε στη δημιουργία της δυναμικής που φοβόμασταν.
Από πού μπορεί να προέρχεται;
Ο φόβος εγκατάλειψης δεν έχει μία μοναδική αιτία και δεν πρέπει να αποδίδεται αυτόματα στην παιδική ηλικία.
Μπορεί να έχει συνδεθεί με:
- ασυνεπή ή απρόβλεπτη φροντίδα,
- συναισθηματική απουσία σημαντικών προσώπων,
- έναν πρόωρο αποχωρισμό ή μια σημαντική απώλεια,
- εμπειρίες απόρριψης, εκφοβισμού ή κοινωνικού αποκλεισμού,
- προηγούμενες σχέσεις με προδοσία, απιστία ή αιφνίδια αποχώρηση,
- επαναλαμβανόμενες σχέσεις στις οποίες ο άλλος ήταν διαθέσιμος τη μία στιγμή και απόμακρος την επόμενη,
- ή μια τωρινή σχέση που πράγματι στερείται συνέπειας, σαφήνειας και συναισθηματικής ασφάλειας.
Αυτό το τελευταίο είναι κρίσιμο.
Δεν είναι κάθε φόβος εγκατάλειψης προϊόν του παρελθόντος. Κάποιες φορές το άγχος αποτελεί αντίδραση σε μια πραγματικά ασταθή σχέση.
Αν κάποιος εξαφανίζεται επανειλημμένα, απειλεί ότι θα φύγει, αποσύρει την αγάπη του ως τιμωρία ή σε κρατά διαρκώς σε αβεβαιότητα, τότε το ζητούμενο δεν είναι απλώς να «ρυθμίσεις την ανασφάλειά σου».
Χρειάζεται να εξετάσεις με ειλικρίνεια τι συμβαίνει στη συγκεκριμένη σχέση.
Η αυτογνωσία δεν πρέπει να χρησιμοποιείται για να μας κάνει να ανεχόμαστε συμπεριφορές που μας αποσταθεροποιούν.
Το συναίσθημα δεν είναι απόδειξη
Ο φόβος είναι πραγματικός ως βίωμα. Δεν αποτελεί, όμως, πάντοτε απόδειξη ότι η εγκατάλειψη πρόκειται να συμβεί.
Αυτός ο διαχωρισμός είναι δύσκολος αλλά σημαντικός:
«Νιώθω ότι θα με αφήσει» δεν σημαίνει αναγκαστικά «υπάρχουν στοιχεία ότι θα με αφήσει».
Μπορούμε να αρχίσουμε να διερευνούμε:
- Τι συνέβη πραγματικά;
- Τι υπέθεσα ότι σημαίνει;
- Ποια στοιχεία υποστηρίζουν τον φόβο μου;
- Υπάρχουν και άλλες πιθανές εξηγήσεις;
- Αυτό που χρειάζομαι είναι μια ειλικρινής συζήτηση, ένα σαφές όριο ή μια ακόμη διαβεβαίωση;
- Η σχέση μου είναι πράγματι συνεπής ή προσπαθώ μόνος μου να δημιουργήσω ασφάλεια μέσα σε ένα ασταθές περιβάλλον;
Στόχος δεν είναι να αμφισβητούμε κάθε συναίσθημά μας. Είναι να μη μετατρέπουμε αυτόματα το συναίσθημα σε βεβαιότητα.
Τι σημαίνει να χτίζω σχεσιακή ασφάλεια;
Η σχεσιακή ασφάλεια δεν σημαίνει ότι αποκτούμε εγγύηση πως κανείς δεν θα φύγει ποτέ.
Καμία σχέση δεν μπορεί να προσφέρει μια τέτοια υπόσχεση.
Σημαίνει ότι μαθαίνουμε σταδιακά:
- να αναγνωρίζουμε τον φόβο χωρίς να τον αφήνουμε να αποφασίζει για εμάς,
- να εκφράζουμε τις ανάγκες μας καθαρά, χωρίς έλεγχο ή κατηγορία,
- να παρατηρούμε αν ο άλλος ανταποκρίνεται με συνέπεια και σεβασμό,
- να αντέχουμε μια φυσιολογική απόσταση χωρίς να τη μεταφράζουμε αμέσως ως απόρριψη,
- να διατηρούμε τις φιλίες, τα ενδιαφέροντα και την προσωπική μας ταυτότητα,
- και να γνωρίζουμε ότι, ακόμη κι αν μια σχέση τελειώσει, εμείς δεν παύουμε να υπάρχουμε.
Η ασφάλεια δεν χτίζεται μόνο με τη διαβεβαίωση του άλλου. Χτίζεται και μέσα από τη δική μας ικανότητα να παραμένουμε συνδεδεμένοι με τον εαυτό μας.
Μια διαφορετική ερώτηση
Ίσως δεν φοβάσαι επειδή αγαπάς υπερβολικά.
Ίσως φοβάσαι επειδή κάποτε έμαθες ότι η σύνδεση μπορεί να γίνει αβέβαιη, ότι η αγάπη μπορεί να αποσυρθεί ή ότι η ασφάλεια μπορεί να χαθεί χωρίς προειδοποίηση.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάτι δεν πάει καλά με εσένα.
Σημαίνει ότι ένας τρόπος προστασίας, που κάποτε μπορεί να ήταν απαραίτητος, συνεχίζει να ενεργοποιείται ακόμη και όταν οι σημερινές συνθήκες είναι διαφορετικές.
Την επόμενη φορά, λοιπόν, που θα εμφανιστεί αυτός ο φόβος, ίσως δεν χρειάζεται να ρωτήσεις:
«Γιατί είμαι τόσο ανασφαλής;»
Μπορείς να ρωτήσεις:
«Τι ακριβώς φοβάμαι ότι θα χάσω, αν φύγει αυτός ο άνθρωπος;»
«Αυτός ο φόβος ανήκει σε όσα συμβαίνουν σήμερα ή σε όσα έχω ήδη ζήσει;»
Και βαθύτερα ακόμη:
«Πότε έμαθα ότι η ασφάλεια στις σχέσεις μπορεί να χαθεί;»
Δεν χρειάζεται να έχεις αμέσως την απάντηση.
Αρκεί να αρχίσεις να κάνεις τη σωστή ερώτηση.
Γιατί εκεί ξεκινά η αυτογνωσία.
Δες το βίντεο:
