Υπάρχουν άνθρωποι που, στα μάτια των άλλων, μοιάζουν να μη λυγίζουν ποτέ, μοιάζουν σχεδόν άτρωτοι.
Είναι εκείνοι που αναλαμβάνουν τα πάντα. Που βρίσκουν λύσεις σε κάθε πρόβλημα. Που στηρίζουν τους άλλους, ακόμη και όταν οι ίδιοι δεν είναι καλά. Εκείνοι για τους οποίους όλοι λένε με βεβαιότητα:
«Θα τα καταφέρει. Είναι δυνατός άνθρωπος.»
Και ίσως πράγματι να έχουν μάθει να αντέχουν πολλά, έχουν αναπτύξει μια ιδαίτερη ανθεκτικότητα.
Όμως πίσω από αυτή τη δύναμη μπορεί να υπάρχει μια αθέατη πίεση: όχι απλώς η αίσθηση ότι μπορώ να αντέξω, αλλά η πεποίθηση ότι πρέπει να αντέξω. Ότι δεν επιτρέπεται να κουραστώ,να χρειαστώ βοήθεια ή να μην έχω τη λύση.
Αυτή είναι μια σημαντική διαφορά. Γιατί άλλο είναι η δύναμη ως δυνατότητα και άλλο η δύναμη ως υποχρέωση.
Όταν η δύναμη γίνεται ρόλος
Ο «δυνατός» άνθρωπος συχνά δεν αναγνωρίζεται μόνο για όσα κάνει. Αναγνωρίζεται για όσα δεν δείχνει.
Δεν δείχνει εύκολα την εξάντλησή του. Δεν μιλά για όσα τον φοβίζουν. Διστάζει να ζητήσει. Όταν κάποιος τον ρωτήσει «Εσύ είσαι καλά;», η απάντηση μπορεί να έρθει σχεδόν αυτόματα:
«Ναι, καλά είμαι.»
Ακόμη κι όταν δεν είναι.
Με τον καιρό, αυτή η στάση μπορεί να γίνει μέρος της ταυτότητάς του. Οι άλλοι βασίζονται πάνω του και ο ίδιος μαθαίνει να μετρά την αξία του μέσα από την ικανότητά του να αντέχει, να φροντίζει και να παραμένει λειτουργικός.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι είναι ικανός ή ανθεκτικός. Το πρόβλημα αρχίζει όταν πιστεύει ότι δεν έχει δικαίωμα να είναι τίποτε άλλο.
Η υποχρεωτική αυτάρκεια είναι συχνά μια μαθημένη προσαρμογή
Για ορισμένους ανθρώπους, η συνεχής δύναμη δεν ξεκίνησε ως συνειδητή επιλογή. Διαμορφώθηκε σταδιακά ως τρόπος προσαρμογής.
Ίσως κάποτε οι ανάγκες τους να μην έβρισκαν αρκετό χώρο. Ίσως έμαθαν ότι η βοήθεια δεν ήταν πάντα διαθέσιμη, ότι η έκφραση της δυσκολίας επιβάρυνε τους άλλους ή ότι έπρεπε να ωριμάσουν γρήγορα. Ίσως πάλι επιβραβεύονταν κυρίως όταν ήταν ήρεμοι, υπεύθυνοι και «εύκολοι» για όλους.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε δυνατός ή αυτάρκης άνθρωπος έχει απαραίτητα ένα δύσκολο παρελθόν. Ούτε μπορούμε να γνωρίζουμε την ιστορία κάποιου από μία συμπεριφορά. Σημαίνει, όμως, ότι σε ορισμένες περιπτώσεις η αυτάρκεια λειτουργεί σαν ένας παλιός κανόνας προστασίας:
«Αν δεν χρειάζομαι κανέναν, δεν θα απογοητευτώ.»
«Αν παραμένω δυνατός, όλα θα μείνουν υπό έλεγχο.»
«Αν δείξω πόσο δυσκολεύομαι, ίσως γίνω βάρος.»
Κάποτε ένας τέτοιος κανόνας μπορεί να βοήθησε πραγματικά τον άνθρωπο να σταθεί όρθιος. Αργότερα, όμως, μπορεί να περιορίσει την ικανότητά του να δέχεται φροντίδα, να μοιράζεται το βάρος και να δημιουργεί σχέσεις στις οποίες δεν χρειάζεται να αποδεικνύει συνεχώς την αντοχή του.
Τι συμβαίνει όταν κρύβουμε συνεχώς όσα νιώθουμε;
Η συγκράτηση ενός συναισθήματος δεν είναι από μόνη της προβληματική. Υπάρχουν στιγμές κατά τις οποίες είναι χρήσιμο να επιλέγουμε πότε, πού και με ποιον θα εκφραστούμε.
Η δυσκολία εμφανίζεται όταν η απόκρυψη γίνεται η μοναδική διαθέσιμη απάντηση.
Η έρευνα για την καταστολή της συναισθηματικής έκφρασης δείχνει ότι η συστηματική χρήση της μπορεί να συνδέεται με χαμηλότερη αίσθηση εγγύτητας, λιγότερη κοινωνική υποστήριξη και μικρότερη ικανοποίηση από τις σχέσεις. Αυτό δεν συμβαίνει επειδή το άτομο δεν θέλει σύνδεση. Συχνά συμβαίνει επειδή οι άλλοι δεν μπορούν να ανταποκριθούν σε μια ανάγκη που δεν μπορούν να δουν.
Έτσι δημιουργείται ένας σιωπηλός κύκλος:
- Δυσκολεύομαι, αλλά δεν το δείχνω.
- Οι άλλοι υποθέτουν ότι δεν χρειάζομαι τίποτε.
- Δεν μου προσφέρουν τη στήριξη που ίσως χρειάζομαι.
- Επιβεβαιώνεται μέσα μου η πεποίθηση ότι πρέπει να τα καταφέρνω μόνος μου.
Η εξωτερική εικόνα παραμένει δυνατή. Το εσωτερικό κόστος, όμως, μπορεί να είναι μοναξιά, συσσωρευμένη κόπωση ή η αίσθηση ότι κανείς δεν γνωρίζει πραγματικά τι συμβαίνει μέσα σου.
Δύναμη δεν σημαίνει απουσία ανάγκης
Η αληθινή ανθεκτικότητα δεν απαιτεί να μη χρειάζεσαι ποτέ κανέναν. Δεν σημαίνει ότι πρέπει να παραμένεις ψύχραιμος σε κάθε περίσταση ή ότι οφείλεις να σηκώνεις μόνος σου κάθε βάρος.
Σημαίνει ότι μπορείς να ανταποκρίνεσαι στις δυσκολίες με περισσότερες από μία επιλογές. Κάποιες φορές θα στηριχθείς στις δικές σου δυνάμεις. Κάποιες άλλες θα μιλήσεις, θα ζητήσεις βοήθεια, θα ξεκουραστείς ή θα παραδεχτείς ότι αυτή τη στιγμή δεν μπορείς.
Η ευελιξία είναι πιο ουσιαστική από τη μόνιμη σκληρότητα.
Το να λες «δυσκολεύομαι» δεν ακυρώνει όσα έχεις αντέξει. Το να ζητάς στήριξη δεν σε κάνει λιγότερο ικανό. Και το να επιτρέπεις σε κάποιον να σε φροντίσει δεν σημαίνει ότι χάνεις την αυτονομία σου.
Σημαίνει ότι αναγνωρίζεις μια βασική ανθρώπινη αλήθεια: μπορούμε να είμαστε δυνατοί και ταυτόχρονα να έχουμε ανάγκες.
Από πού μπορεί να αρχίσει η αλλαγή;
Η αλλαγή δεν χρειάζεται να ξεκινήσει με μια μεγάλη εξομολόγηση. Μπορεί να αρχίσει από μια μικρή στιγμή ειλικρίνειας.
Την επόμενη φορά που θα ετοιμαστείς να πεις αυτόματα «καλά είμαι», μπορείς να σταματήσεις για λίγο και να αναρωτηθείς:
- Τι νιώθω πραγματικά αυτή τη στιγμή;
- Τι χρειάζομαι, ακόμη κι αν δεν είμαι έτοιμος να το ζητήσω;
- Υπάρχει ένας άνθρωπος με τον οποίο θα μπορούσα να είμαι λίγο περισσότερο αληθινός;
- Τι φοβάμαι ότι θα συμβεί αν δείξω πως δεν αντέχω τα πάντα;
Ο στόχος δεν είναι να εγκαταλείψεις τη δύναμή σου. Είναι να πάψεις να είσαι φυλακισμένος μέσα σε αυτήν.
Να μπορείς να στηρίζεις χωρίς να αδειάζεις. Να προσφέρεις χωρίς να εξαφανίζεις τις δικές σου ανάγκες. Να αντέχεις όταν χρειάζεται, αλλά και να αφήνεσαι όταν υπάρχει ασφάλεια.
Μια ερώτηση για εσένα
Ποιος είσαι όταν δεν χρειάζεται να είσαι εσύ εκείνος που αντέχει τα πάντα;
Δεν χρειάζεται να έχεις αμέσως την απάντηση.
Αρκεί, ίσως για πρώτη φορά, να επιτρέψεις στον εαυτό σου να κάνει την ερώτηση.
Η γνώση φέρνει επίγνωση. Η επίγνωση ανοίγει τον δρόμο για τη θεραπεία. Και η θεραπεία ανοίγει τον δρόμο για την αλλαγή.
Το άρθρο έχει ψυχοεκπαιδευτικό χαρακτήρα και δεν αντικαθιστά την εξατομικευμένη υποστήριξη από επαγγελματία ψυχικής υγείας.
Ενδεικτικές επιστημονικές πηγές
- English, T., John, O. P., Srivastava, S., & Gross, J. J. (2012). Emotion regulation and peer-rated social functioning: A four-year longitudinal study. Journal of Research in Personality, 46(6), 780–784. https://doi.org/10.1016/j.jrp.2012.09.006
- Srivastava, S., Tamir, M., McGonigal, K. M., John, O. P., & Gross, J. J. (2009). The social costs of emotional suppression: A prospective study of the transition to college. Journal of Personality and Social Psychology, 96(4), 883–897. https://doi.org/10.1037/a0014755
- Vogel, D. L., Wade, N. G., & Haake, S. (2006). Measuring the self-stigma associated with seeking psychological help. Journal of Counseling Psychology, 53(3), 325–337. https://doi.org/10.1037/0022-0167.53.3.325
